آبى از سوراخ كوه اگر بيرون شود ، هر كه در اين طرف كوه باشد ، آب را از كوه داند به خلاف آنكه در سر كوه ببيند كه آب از آن طرف آيد و از كوه عبور كند و اگر همچو كسى بگويد « لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا » [ 1 ] تصديق مىتوان كرد . نكته : تغيير اسلوب آن كه اوّلا به طريق متعارف در استدلال سلوك نمود ، بعد منتقل شد بما هو الواقع و الحقيقة من رفض حجب الأسباب . كى شود محجوب ادراك بصير * زين سببهاى حجاب گول گير اصل بيند ديده چون اكمل بود * فرع بيند چون كه مرد احول بود « 1 » پس ترقّى فرمود از ديدهء متعارفى كه سوق فقرات سابقه بر آن شده است به ديدهء سبب سوراخ كن و مشاهده نمودن قضيهء « لا مؤثّر في الوجود الاّ اللّه » [ 2 ] كه سياق اين فقره است . استدلال حقيقى بدان مقدّمه كه معقول در اوّل قسمت سه چيز باشد وجود و عدم و ماهيّت يعنى بود و نبود و نمايش بود و ماهيّت آن است كه به آن شئى شئى باشد ، مثلا چيزى كه به آن آسمان ، آسمان است و زمين ، زمين و آب ، آب و حيوان ، حيوان و آتش ، آتش و وجود و عدم بر او طارى شود و او در مقام ذات خود اقتضاى هيچ يك را ندارد و در زاويهء وسط واقع شده كه به هيچ طرف ميل ندارد مگر امر خارج از ذات او ، او را به طرفى برد يا به طرف وجود پس موجود به واسطهء غير گردد ، يا به طرف عدم پس معدوم بالغير شود و همين است معنى امكان ماهيّت كه نسبت او به طرفين على السّويه و ذات او اقتضاء ضرورت هيچ طرف را ندارد بلكه محتاج به غير است در اتّصاف به يكى از آن دو طرف و آنچه تحقّق دارد و بالاصالة و موجود است حقيقتا در واقع آن وجود است . و امّا ماهيت چنانچه دانستى ، از خود وجودى ندارد بلكه به واسطهء وجود موجود

--> [ 1 ] حسين انصاريان ، عرفان اسلامى ، شرح جامع مصباح الشّريعه ، ج 2 - 263 : اگر تمام حجابها بر طرف شود ، چيزى بر يقين من افزون نگردد . [ 2 ] امام خمينى ، آداب الصّلوات ، ص 93 ، 131 ، 227 ، 246 و ميرزا أبو الحسن شعرانى ، مقدّمهء اسرار الحكم ، ص 32 ، به نقل از حكما آورده است ، يعنى : جز خدا مؤثرى در عالم هستى وجود ندارد . ( 1 ) مثنوى معنوى ، دفتر پنجم ، صفحهء 308 ، سطر 4 .